Oršaskrį śr stjörnufręši

Formįli

    Oršanefnd Stjarnvķsindafélags Ķslands var stofnuš ķ desember 1990.  Nefndarmenn voru lengst af žrķr: Žorsteinn Sęmundsson (formašur), Gušmundur Arnlaugsson og Gunnlaugur Björnsson. Ķ upphafi tóku fleiri félagsmenn žįtt ķ starfinu. Mį žar nefna Einar H. Gušmundsson, Einar Jślķusson, Gušmund G. Bjarnason, Karl Jósafatsson og Žóri Siguršsson. Afrakstur nefndarstarfsins kom śt ķ bókarformi hjį Hįskólaśtgįfunni sumariš 1996. Bókin geymdi žżšingar og skilgreiningar į rśmlega tvö žśsund hugtökum. Ķ nóvember 1996 lést einn nefndarmanna, Gušmundur Arnlaugsson. Eftir žaš sįu žeir Žorsteinn og Gunnlaugur um aš tölvutaka oršaskrįna og koma henni ķ Oršabanka Ķslenskrar mįlstöšvar sem opnašur var įriš 1997. Nutu žeir žar góšrar ašstošar Įgśstu Žorbergsdóttur, starfsmanns mįlstöšvarinnar.. Į įrinu 2001 var unniš aš endurskošun stjörnuoršaskrįrinnar og stękkun hennar. Aš žeim įfanga loknum taldi skrįin 2261 hugtak. Sķšan hefur starfiš aš mestu leyti legiš nišri. Nś hefur veriš įkvešiš aš flytja skrįna į vefsetur Almanaks Hįskólans žar sem višmót hennar veršur aš żmsu leyti ašgengilegra en įšur og aušveldara aš stękka hana og lagfęra. Skrįin er ķ tveimur hlutum: ensk-ķslensk oršaskrį og ķslensk-ensk oršaskrį.

Viš val enskra orša var lögš til grundvallar bókin A Dictionary of Astronomy (ritstjóri Valerie Illingworth, The Macmillan Press, 1979) og sķšari śtgįfa sömu bókar sem ber heitiš Collins Dictionary of Astronomy (Harper Collins, 1994). Žį var orštekin bókin A Concise Dictionary of Astronomy eftir Jacqueline Mitton (Oxford University Press, 1991). Fjöldamörg önnur rit voru höfš til hlišsjónar, en hér verša ašeins nefnd tvö: Glossary of Astronomy and Astrophysics eftir Jeanne Hopkins (The University of Chicago Press, 1980) og A Dictionary of Astronomy eftir Robert Maddison (Hamlyn, 1980).

Viš val į ķslenskum žżšingum var mešal annars stušst viš bókina Stjörnufręši - Rķmfręši eftir Žorstein Sęmundsson (Bókaśtgįfa Menningarsjóšs, 1972) og Oršaskrį um ešlisfręši, stjörnufręši og skyldar greinar sem oršanefnd Ešlisfręšifélags Ķslands gaf śt sem drög įriš  1985. Ritstjóri žeirrar oršaskrįr, Žorsteinn Vilhjįlmsson, veitti góšfśslega ašgang aš stjörnufręšihluta nęstu śtgįfu, sem bar heitiš Oršaskrį um ešlisfręši og skyldar greinar  (1996). Reynt var aš nżta sem flest orš śr žessum ritum, en miklu žurfti žó viš aš bęta.

Oft žóttu tvö eša fleiri orš koma til greina viš žżšingu į hugtaki. Ķ žeim tilvikum var įkvešiš aš gefa lesandanum kost į aš velja milli žżšinga fremur en aš kveša upp einhvern salomónsdóm. Skošun nefndarinnar var, aš reynslan vęri besti męlikvaršinn į žaš, hvaša orš eigi aš halda ķ og hverjum megi sleppa. Einnig gęti veriš ęskilegt aš eiga fleiri kosta völ viš žżšingu į tilteknu orši.

Upphaflega var ętlunin aš žessi oršaskrį yrši einungis žżšingalisti įn skżringa. Nefndinni varš hins vegar fljótlega ljós naušsyn žess aš skżra aš nokkru hvaša hugsun fęlist į bak viš oršin. Žęr stuttu skżringar sem fylgja ensk-ķslenska kaflanum eru žó sjaldnast tęmandi skilgreiningar. Til žess žyrftu žęr aš vera mun ķtarlegri, en vafasamt er aš hinn almenni lesandi hefši meira gagn af žeim lestri.

Sś stefna oršanefndar, aš hlķfa lesandanum sem mest viš  tilvķsunum milli orša,  leišir til žess aš sami textinn er stundum endurtekinn į tveimur eša fleiri stöšum.

Žegar mannsnafn kemur fyrir ķ textanum, er aš jafnaši tiltekiš žjóšerni mannsins, fęšingarįr og dįnarįr, ef viš į. Oft reyndist erfitt aš hafa upp į žessum upplżsingum, og tókst žaš ekki alltaf.  Ef stakt įrtal er tilgreint og žaš merkt meš stjörnu, er įtt viš atburš į borš viš śtgįfu bókar eša uppgötvun einhvers fyrirbęris.

Baldur heitinn Jónsson, žįverandi forstöšumašur Ķslenskrar mįlstöšvar, las ensk-ķslenska hluta bókartextans ķ handriti įriš 1996 og veitti margar gagnlegar įbendingar. Einnig fór Ari Pįll Kristinsson, sķšar forstöšumašur mįlstöšvarinnar, yfir hluta handritsins.

(Sett į vefsetur Almanaks Hįskólans ķ febrśar 2012. Ž.S.)  

 

Almanak Hįskólans