Um seinkun klukkunnar  

Komin er fram į Alžingi žingsįlyktunartillaga žess efnis aš breytt verši skipan tķmareiknings į Ķslandi og klukkunni seinkaš um eina klukkustund. (sjį hér). Til vara segja  flutningsmenn aš skoša megi žann möguleika aš klukkunni verši ašeins seinkaš aš vetri til.  Žetta er mįl sem snertir alla landsmenn. Į žvķ eru żmsar hlišar sem naušsynlegt er aš gaumgęfa įšur en įkvöršun er tekin. Tillaga sama efnis var flutt į žingi įriš 2010 og aftur 2013. Žar sem žessi tillaga er svipuš fyrri tillögum er eftirfarandi umsögn aš nokkru samhljóša žeirri sem įšur var birt į žessum vef.

Stilling klukkunnar veršur alltaf mįlamišlun žvķ aš sérhverri tilhögun fylgja bęši  kostir og ókostir. Ķ žingsįlyktunartillögunni segir aš Ķslendingar skrįi tķmann vitlaust af annarlegum įstęšum. Žetta er einhver misskilningur. Žegar nśgildandi lög um tķmareikning voru sett įriš 1968 var meginįstęšan óįnęgja fólks meš žaš sem kallaš var hringliš meš klukkuna. Markmišiš meš lagasetningunni žaš įr var fyrst og fremst žaš aš koma į föstum tķma allt įriš. Skošanakönnun leiddi ķ ljós aš mun fleiri vildu hafa flżtta klukku ("sumartķma") en óbreytta ("vetrartķma"). Varš žvķ nišurstašan sś aš klukkur skyldu stilltar eftir mištķma Greenwich. Eftir breytinguna mį segja aš frišur hafi rķkt um tķmareikninginn ķ aldarfjóršung. Žaš er ekki fyrr en į sķšustu įrum aš komiš hafa fram raddir sem kalla į breytingu į nż. Mį žar nefna žingsįlyktunartillögu įriš 1994, frumvarp įriš 1995 (endurflutt 1998 og 2000), og žingsįlyktunartillögur įrin 2006, 2010, 2013 og nś sķšast įriš 2014. Žessum frumvörpum og tillögum hafa veriš gerš skil į vefsķšu Almanaks Hįskólans:
                                http://www.almanak.hi.is/timreikn.html

Spyrja mį hvers vegna breytinga sé óskaš eftir svo langa sįtt um nśgildandi fyrirkomulag. Žar kemur tvennt til greina. Ķ fyrsta lagi er vaxin upp nż kynslóš sem man ekki žaš fyrirkomulag sem įšur gilti og žekkir ekki af eigin raun kosti žess eša ókosti. Ķ öšru lagi hafa skapast nż višhorf vegna breyttra ašstęšna ķ žjóšfélaginu, nżrrar tękni og nżrra sjónarmiša.  Hvort tveggja žarf aš hafa ķ huga įšur en įkvöršun er tekin um lagasetningu sem óhjįkvęmlega snertir hvern einasta Ķslending aš meira eša minna leyti.

Fram til įrsins 2010 gengu tillögur žingmanna ķ žį įtt aš flżta klukkunni enn frekar en nś er gert, nįnar tiltekiš yfir sumariš. Nżjasta tillagan, sem nś liggur fyrir Alžingi, gengur hins vegar ķ gagnstęša įtt, ž.e. flutningsmenn vilja seinka klukkunni, a.m.k. yfir veturinn. Žaš aš tillögurnar skuli ganga ķ ólķkar įttir sżnir glöggt aš engin lagasetning getur sętt öll sjónarmiš.

Höfušmarkmišiš meš stillingu klukkunnar hlżtur aš vera žaš aš samręma sem best vökutķma og birtutķma annars vegar, og svefntķma og myrkur hins vegar. Fullkomiš samręmi nęst aldrei, allra sķst ķ noršlęgum löndum eins og Ķslandi žar sem bjart er allan sólarhringinn um hįsumariš, en dimmt mestan hluta sólarhrings ķ skammdeginu, hvernig svo sem klukkur eru stilltar. Žegar samžykkt var aš skipta jöršinni ķ tķmabelti įriš 1883 var viš žaš mišaš aš hįdegi ķ hverju belti skyldi vera sem nęst klukkan 12. Ķ reynd hafa mörg lönd vikiš frį žessum "beltatķma", yfirleitt ķ žį įtt aš flżta klukkunni umfram žaš sem beltatķminn segir til um. Hlišrunin veršur enn meiri aš sumarlagi ķ žeim löndum sem hafa sérstakan sumartķma. Röksemdin fyrir žvķ aš flżta klukkunni er sś, aš betra samręmi fęst milli birtutķmans og žeirra vökustunda sem menn hafa tamiš sér. Aš tala um rétta eša ranga klukku er misvķsandi; stilling klukkunnar fer eftir žvķ hvaš menn telja hentugt į hverjum staš.

Žaš fyrirkomulag sem nś gildir į Ķslandi, aš flżta klukkunni um eina klukkustund įriš um kring, er ekkert einsdęmi. Sum héruš ķ Kanada og Argentķna hafa lengi haft sama hįttinn į.  Žetta į einnig viš um vestari hluta Kķna sem vķkur allt aš žremur stundum frį beltatķma. Hvķta Rśssland tók upp flżtta klukku įriš 2010 og fylgdi žar fordęmi Rśssa, en yfirvöld ķ Rśsslandi hurfu frį žvķ aftur į žessu įri (2014) og halda sig nś viš fastan tķma įriš um kring. Žrįtt fyrir žaš eru vķšįttumikil svęši ķ Rśsslandi žar sem flżtt klukka gildir. Annars stašar ķ Evrópu og vķšast hvar ķ Bandarķkjunum og Kanada er klukkunni flżtt aš sumri til. En jafnvel aš vetri til bżr fjöldi fólks ķ heiminum viš klukku sem hefur veriš flżtt mišaš viš tķmabeltin frį 1883. Žetta sést glöggt į tķmakorti žvķ sem birt er ķ Almanaki Hįskólans (sjį hér). Kortiš sżnir stašaltķmann, ž.e. vetrartķmann į žeim stöšum sem hafa sérstakan sumartķma.  Žaš er įberandi hve mörg svęši eru vinstra megin viš žau tķmabelti sem merkt eru į jašra kortsins efst og nešst og fylgja žar meš flżttri klukku. Žaš į til dęmis viš um  Frakkland, Spįn og Alaska. Aš sumri til er svo klukkunni flżtt um klukkustund ķ višbót ķ mörgum löndum, žar į mešal žeim žremur sem hér voru nefnd.

Reglur um sumartķma  voru settar ķ Evrópu ķ bįšum heimsstyrjöldum og enn į nż ķ olķukreppunni į įttunda tug sķšustu aldar. Žetta var fyrst og fremst gert ķ sparnašarskyni. Meš žvķ aš flżta klukkunni fęst betra samręmi milli birtutķma og vökutķma eins og fyrr segir, sem dregur śr žörfinni fyrir raflżsingu. Žessi röksemd vegur ekki eins žungt ķ noršlęgu landi eins og Ķslandi, og er žaš skżringin į žvķ aš lķtil įhersla hefur veriš lögš į orkusparnaš ķ tillögum um stillingu klukkunnar hérlendis. Rétt er žó aš gefa žessari hliš mįlsins gaum. Ef klukkunni yrši seinkaš frį žvķ sem nś er myndi fjölga talsvert žeim stundum žegar dimmt er į vökutķma.  Mešfylgjandi tafla sżnir breytinguna fyrir tvo staši, Reykjavķk og Akureyri. Reiknaš er meš mismunandi skilgreiningum į vökutķma (7-23 og 8-24). Fram kemur aš dimmum stundum į vökutķma myndi fjölga um 130-190 į įri eftir žvķ hver višmišin eru. Seinkun klukkunnar hefši einnig įhrif į žaš hvenęr fólki fyndist skammdegiš stešja aš og hvenęr žvķ virtist ljśka. Sé mišaš viš morgnana  myndi skammdegiš styttast, en lengjast aš sama skapi sķšdegis. Žetta kemur fram ķ töflunni. Breytingin nemur 40-50 dögum eša žar um bil.  

Seinkun klukkunnar hefši žau įhrif aš bjartara yrši į morgnana žegar börn fara ķ skóla og menn til vinnu. Žetta er tvķmęlalaust sterkasta röksemd žeirra sem vilja fara žessa leiš. Į hinn bóginn eru bjartari morgnar keyptir žvķ verši aš fyrr dimmir sķšdegis žegar umferš er meiri og börn į leiš śr skóla. Menn getur greint į um žaš hvort žeir kjósi fremur bjartari morgna eša bjartara sķšdegi. En umferšaržunginn bendir til žess aš menn nżti almennt sķšdegiš fremur en morgnana til aš sinna erindum sķnum. Žaš viršist gilda aš sumri ekki sķšur en vetri og stjórnast žvķ ekki af birtunni einni saman. Óumdeilt er, aš flestir kjósa flżtta klukku į sumrin, žvķ aš lengri tķmi gefst žį til śtivistar.

Seinkun klukkunnar yrši til žess aš auka tķmamuninn milli Ķslands og annarra Evrópulanda um eina klukkustund, en minnka muninn til vesturs. Žar sem samskipti eru meiri viš Evrópu en Amerķku myndi žetta teljast til óhagręšis fremur en hagręšis.

Fyrir žį sem įhuga hafa į stjörnuskošun og noršurljósum myndi seinkun klukkunnar hins vegar vera hagstęš žar sem ekki žyrfti aš bķša eins lengi eftir dimmum himni aš kvöldi.

Ekki er śr vegi aš geta žess aš nśgildandi klukka į Ķslandi samsvarar mištķma Greenwich, sem einnig nefnist heimstķmi (Universal Time,  Temps Universel) og hafšur er til višmišunar ķ margs konar alžjóšlegum višskiptum og rannsóknum. Til dęmis mį nefna aš ķ allri flugstjórn er mišaš viš žennan tķma. Sama er aš segja um vešurathuganir og żmsar ašrar męlingar sem geršar eru aš stašaldri hérlendis. Žaš er til mikils hagręšis fyrir žį ašila sem žarna eiga hlut aš mįli, aš stašartķminn skuli vera sį sami og heimstķminn.

Lķtum nęst į žį varatillögu aš klukkunni skuli seinkaš yfir vetrarmįnušina eingöngu. Žį yrši komiš į sama fyrirkomulagi og gilti hér fyrir 1968, žegar klukkunni var flżtt į vorin en seinkaš aftur į haustin. Eins og fram kom hér į undan myndi  breyting ķ žessa įtt leiša til verulegrar fjölgunar dimmra stunda į vökutķma og yrši žvķ aš teljast neikvęš frį sjónarmiši žeirra sem vilja samręma birtu og vöku. Fęrsla klukkunnar tvisvar į įri hefur ašrar neikvęšar hlišar eins og rakiš var ķ greinargerš meš lögunum frį 1968. Ķ fyrsta lagi žarf aš endurstilla fjöldann allan af klukkum, žar meš taldar stimpilklukkur, öryggiskerfi, móšurklukkukerfi, turnklukkur og klukkur ķ tölvukerfum. Žótt nżjasta tękni bjóši ķ mörgum tilvikum upp į sjįlfvirka stillingu, fer žvķ fjarri aš žetta sé aušvelt verk.

Fyrirhöfnin viš aš stilla klukkur, žótt ęrin sé, er ekki veigamesta röksemdin ķ žessu mįli. Önnur įhrif breytingarinnar myndu snerta almenning öllu meira. Mešan reglur giltu um sérstakan sumartķma hér į landi var mjög mikiš kvartaš yfir žvķ, aš hringliš meš klukkuna truflaši svefnvenjur manna, og žį sérstaklega ungbarna. Žetta var įrviss uppspretta lesendabréfa ķ dagblöšum og sķfellt umkvörtunarefni. Žį voru alltaf margir sem gleymdu aš stilla klukkur sķnar og lentu ķ meiri og minni vandręšum af žeim sökum. Ķ sveitum žurfti aš breyta mjaltatķma ķ įföngum, og var žaš til óžęginda fyrir bęndur. Fyrir flugrekendur olli žetta lķka erfišleikum žar sem žeir voru samningsbundnir viš fasta lendingartķma erlendis (bundna viš heimstķma) og žurftu žvķ aš breyta brottfarartķmum héšan. Hiš sama yrši upp į teningnum nś, žannig aš brottför yrši aš flżta um klukkustund į žvķ tķmabili sem klukkunni yrši seinkaš. Flugrekendur sjį fram į veruleg vandamįl af žessum sökum, bęši fyrir flugfélög og faržega. 

Žegar į allt er litiš veršur aš meta žaš svo aš varatillagan sé versti kosturinn af žeim žremur sem til umręšu eru. Sś hugmynd aš seinka klukkunni allt įriš kemur fremur til įlita, en ókostir žeirrar breytingar viršast žó mun meiri en kostirnir.

Ķ žingsįlyktunartillögunni er lögš įhersla į žaš aš seinkun klukkunnar myndi hafa jįkvęš heilsufarsleg įhrif, sérstaklega į ungmenni. Lķkamsklukkan fari mjög eftir gangi sólar, og žaš valdi togstreitu žegar stašarklukkan gangi ekki ķ takt viš birtutķmann.  Megi jafnvel rekja skammdegisžunglyndi til žessa.  Žarna er horft framhjį žeirri stašreynd sem menn hafa lengi žekkt, aš raflżsing hefur įhrif į lķkamsklukkuna og raskar žvķ hinni nįttśrulegu sveiflu. Įhrifin eru mest af blįu ljósi. Venjulegar glóžrįšarperur gefa frį sér nęgilega mikiš af blįum geislum til aš rugla lķkamsklukkuna, en sparperur, tölvuskjįir og nżjustu rafeindatęki eru ennžį įhrifameiri. Ķ žjóšfélagi nśtķmans ręšur sólarljósiš ekki stillingu lķkamsklukkunnar nema aš takmörkušu leyti. Žvķ ętti ekki  aš vekja mönnum falsvonir um aš lķšan žeirra muni batna til muna viš žaš aš seinka klukkunni. Rétt er aš benda į, aš svefnhöfgi unglinga aš morgni til er žekkt vandamįl ķ öšrum löndum, einnig žeim sem ekki flżta klukkunni aš vetri til. Žaš sżnir aš stilling klukkunnar er ekki rót vandans.

                                                                          Žorsteinn Sęmundsson
                                                                          Gunnlaugur Björnsson
 
24. 11. 2014. Sķšasta višbót 18..2.  2015

Almanak Hįskólans