Forsķša

Hvaš grandaši risaešlunum?  

    Į sķšustu įrum hefur žaš veriš vištekin skošun, aš įrekstur smįstirnis viš jöršina fyrir 66 milljón įrum hafi valdiš žvķ aš risaešlurnar (og reyndar fjölmargar ašrar lķfverur) dóu śt. Žeir sem hafa kynnt sér mįliš nįnar vita žó, aš žetta er umdeilt, og aš ašrar skżringar koma til greina. Ķ októberhefti tķmaritsins Sky & Telescope 2021 er ķtarleg grein  um žetta efni, og er lesendum rįšlagt aš lesa žį grein ef žeir vilja fį gott yfirlit um mįliš. Hér veršur stiklaš į stóru og fįeinum atrišum bętt viš.

Kenningin um smįstirniš kom fram įriš 1980, žegar nóbelsveršlaunahafinn Louis Alvarez og félagar hans uppgötvušu óvenjulegt jaršlag frį žeim tķma žegar lķfverurnar dóu śt. Ķ žessu jaršlagi fannst frumefniš iridķn (iridium), sem er sjaldgęft ķ jaršskorpunni en algengt ķ loftsteinum. Žetta gaf įstęšu til aš ętla aš stór loftsteinn hefši bundiš enda į feril ešlanna sem höfšu drottnaš yfir jöršinni ķ 130 milljón įr. Žaš eina sem vantaši var aš finna įrekstrarstašinn. Hann fannst įriš 1991, tvö hundruš kķlómetra breišur gķgur į Jśkatanskaga ķ sušaustanveršu Mexķkó. Aš hluta er gķgurinn undir Mexķkóflóa. Įętlaš er loftsteinninn sem myndaši žennan gķg hafi veriš aš minnsta kosti 10 km ķ žvermįl. Halastjarna kemur einnig til įlita. Eftir įreksturinn hefši dimmur mökkur huliš jöršina įrum saman svo aš ekki hefši sést til sólar og fjölmargar lķfverur dįiš śt af žeim sökum.

Önnur skżring kemur žó til įlita. Nokkurn veginn į sama tķma uršu geysileg eldsumbrot į Indlandsskaga. Um žaš bil milljón rśmkķlómetrar af hrauni runnu į Deccansléttunni į austanveršu Indlandi, en žaš svarar til žess aš 10 km žykkt hraun hefši lagst yfir allt Ķsland. Viš žetta hefši svo mikiš koldķoxķš fariš śt ķ andrśmsloftiš aš hitastig hefši hękkaš upp śr öllu valdi og höfin sśrnaš svo aš žar yrši ekki lķfvęnlegt.

Žrišji möguleikinn er sį, aš hvort tveggja hafi komiš viš sögu, įrekstur og eldgos. Ķ žvķ sambandi hefur sś tilgįta veriš sett fram aš mikill jaršskjįlfti sem fylgdi įrekstrinum hafi aukiš lķkurnar į eldgosi annars stašar į jöršinni.

Haršar deilur standa enn um žaš hvaš raunverulega įtti sér staš. Mešan ešlurnar (stórar og smįar) réšu rķkjum įttu spendżr erfitt uppdrįttar, en eftir umskiptin hófst blómatķmi spendżranna. Leiša mį lķkur aš žvķ aš hamfarirnar fyrir 66 milljón įrum hafi rįšiš žvķ aš mannkyniš komst į legg.

Ž.S. 26. 8. 2021.