orsteinn Smundsson:

Slstur ea slhvrf?

    ttinum "Daglegt ml", sem fluttur var tvarpi hinn 23. febrar ri 1981, var meal annars fjalla um orin slstur og slhvrf. Tilefni var brf, sem ttinum hafi borist, og lsti nokkurri gagnrni Almanak Hsklans vegna ess a ar vri nota ori "vetrarslstur". Kvast brfritari hafa vanist v a tala vri um slstur sumrin en slhvrf vetrum. Umsjnarmaur ttarins tk undir essa gagnrni a verulegu leyti. Sagi hann a vsu, a ori slhvrf yrfti ekki a vera bundi vi vetrarslhvrf, en um ori slstur felldi hann ann rskur, a a tti einungis vi um sumarslstur. Ori "vetrarslstur", sem sti almanaki hsklans, hlyti a vera dmi um einhvers konar hvsindalega oranotkun ea vanhugsaa tilraun til samrmingar, eins og umsjnarmaurinn komst a ori.

    arna gtti nokkurs misskilnings, svo a ekki s meira sagt. Orin slhvrf og slstur eru ldungis jafngild slensku mli og hafa veri a um langan aldur, tt ori slhvrf s a lkindum eldra. hinu forna riti Rmbeglu, sem gefur mynd af slenskri tmatalsfri 12. og 13. ld, eru orin notu jfnum hndum, slhvrf mist fleirtlu ea eintlu, en slstaa eintlu. Tala er um slhvarf ea slhvrf vetur, slhvarf ea slhvrf sumar, slstu vetur og slstu sumar. "Sj, slargangur hefur tv jafndgri og tvr slstur", segir Rmbeglu, og ar m lka finna dmi um, a smu andr s tala um slstu vetur og slhvrf sumar, gagnsttt eirri notkun sem lst var fyrrnefndu brfi til ttarins "Daglegt ml".

    Elsta almanak, sem prenta er slandi og varveist hefur, er Calendarium - slenskt rm, sem t kom Hlum ri 1597. ar er a finna eftirfarandi vsu um slsturnar: "Fyrir Jesm og Jhann skalt / jafnt slstur leggja / tlf daganna tlu halt / til fingar beggja." etta ber a skilja svo, a slstur su sem nst tlf dgum fyrir jladag og tlf dgum fyrir Jnsmessu, en a var ur en tmatali var leirtt hr landi.

    Fingrarm Jns rnasonar, sem t kom ri 1739, hefur a geyma dagatal. v dagatali eru dagarnir 22. jn og 20. desember bir aukenndir me orinu slstur. En rmu sem dagatalinu fylgir, er einnig geti um seinni atburinn, desember, og hann kallaur slhvrf.

    ur en reglubundin tgfa slenskra almanaka hfst, var nokku um a a menn notuust vi dnsk almank, tt tplega hafi au komi a fullum notum. Til eru handskrifaar ingar af slkum almankum me slenskum vibtum. Fein eintk af essu tagi eru mnum frum, ritu af Gsla rnasyni, hi elsta fr 1830. Athyglisvert er, a Gsli ir danska ori solhverv me orinu slstur, bi jn og desember. Hefi legi beinna vi a nota ori slhvrf, vegna skyldleika vi danska heiti, nema ori slstur hafi veri Gsla eim mun tamara. Hi sama gerir Finnur Magnsson sem hafi veg og vanda af fyrstu tgfu slenska almanaksins (almanaks hsklans) ri 1837, Kaupmannahfn. Fyrstu tlf rin, mean Finnur s um tgfuna, var ori slstur haft bum stum almanakinu, a sumri og vetri, tt almanaki vri mjg snii eftir hinu danska.

    ri 1849 tk Jn Sigursson vi umsjn me almanakinu og geri v msar breytingar, ar meal a rita slhvrf stainn fyrir slstur desember, en Jn lt ori slstur halda sr jn. Hver stan hefur veri veit g ekki, en hugsanlegt er a Jn hafi vilja draga  fram a nafni sem minna var nota og skarta eim bum almanakinu, r v a slenskan var svo auug a eiga tv or ar sem arar jir ltu sr ngja eitt. eir sem tku vi almanakinu af Jni hafa ekki s stu til a hrfla vi essu, og st etta annig breytt allt fram til rsins 1939. hfu eir lafur Danelsson og orkell orkelsson haft treikning og tgfu almanaksins me hndum mrg r og gert v msar breytingar, eftir v sem eir tldu best og rttast, a htti fyrirrennara sinna. ri 1939 fella eir niur ori slhvrf desember en taka aftur upp ori slstur. Ekki virast eir hafa haft mjg kvena skoun mlinu, v a nstu tv rin rita eir slhvrf jn en slstur desember, gagnsttt v sem fyrr hafi veri gert. ri 1942  kemst etta svo fastar skorur, og alla t san, 40 r, hefur ori slstur veri nota almanakinu, bi jn og dersember. Veit g ekki til a a oralag hafi veri gagnrnt opinberlega fyrr, og m a heita sbin athugasemd.

    Skylt er a geta ess, a g hef ur ori var vi hugmynd meal flks af eldri kynslinni, a ori slstur eigi betur vi a sumarlagi, en slhvrf a vetrarlagi. Hvernig essi hugmynd er tilkomin veit g ekki me vissu, en vil varpa fram eirri tilgtu a almanaki sjlft eigi hr hlut a mli. Me v a halda fstu oralagi almanakinu 90 r, fr 1849 til 1938, og rita vallt slstur jn en slhvrf desember, hafa ritstjrar almanaksins ef til vill tt viljandi undir hugmynd, a svona tti etta a vera og ekki ru vsi. A nokku slkt hafi vaka fyrir Jni Sigurssyni, sem fyrstur tk etta upp, tel g fjarska lklegt.

    Vonandi er essi misskilningur hr me r sgunni, svo a hver og einn geti framvegis hrddur nota a ori sem hann ks heldur, slstur ea slhvrf, hvort heldur er a sumri ea vetri, fullri vissu um, a fyrir v s lng og gt hef slensku mli.

(Nr samhlja grein sem birtist Morgunblainu 28. febrar 1981)
 

Almanak Hsklans