Horft aš endimörkum alheims

Geimsjónaukanum sem kenndur er viš stjörnufręšinginn Edwin Hubble var skotiš į loft įriš 1990 meš geimskutlunni Discovery. Sjónaukinn er 13 metrar į lengd og vegur 11 tonn. Hann er ķ 550 km hęš og fer eina umferš um jöršu į 95 mķnśtum. Sjónauki žessi hefur nįš mörgum frįbęrum myndum af himingeimnum og vķkkaš sjónsviš vķsindanna svo um munar. 
 


Ķ mars 2004 birtu stjörnufręšingar viš Vķsindastofnun geimsjónaukans (Space Telescope Science Institute) einstęša mynd sem tekin var meš Hubble-sjónaukanum. Sjónaukanum var beint aš sama staš į himni hvaš eftir annaš og ljósi safnaš ķ samtals 12 sólarhringa. Notašar voru tvęr myndavélar og var önnur nęm fyrir innraušu ljósi. Meš žessu móti nįšist mynd af mjög daufum og fjarlęgum vetrarbrautum, nįlęgt endimörkum hins sżnilega heims. Valinn var stašur į sušurhimni ķ stjörnumerkinu Ofninum (Fornax) žar sem engar nįlęgar stjörnur var aš sjį. Svęšiš į himninum sem myndin nęr yfir er um 1/10 af žvermįli tungls (eša sólar). Į myndinni sjįst į aš giska tķu žśsund vetrarbrautir, og er tališ aš žęr daufustu séu meira en 13 milljarša ljósįra frį jöršu.

Į įrunum 2013 til 2017 var unniš aš sérstöku verkefni meš Hubble-sjónaukanum. Verkefniš nefndist Śtmörk  (Frontier Fields) og fólst ķ žvķ aš taka myndir af vetrarbrautažyrpingum sem lķklegar vęru til aš sżna merki um žyngdarsveigju ljóss frį vetrarbrautum handan viš žyrpingarnar. Mešfylgjandi skżringarmynd sżnir hvernig hinn mikli massi žyrpingar veldur žvķ aš ljós frį fjarlęgari vetrarbrautum sveigir frį beinni braut. Žyrpingin hefur svipuš įhrif og stękkunargler, bjagar myndirnar af hinum fjarlęgari vetrarbrautum og getur magnaš ljósiš žannig aš fram komi mynd af ljósgjafa sem hefši veriš ósżnilegur ella.

Sķšasta mynd sem tekin var af śtmarkasvęši fylgir hér aš nešan. Hubble-sjónaukanum var beint aš vetrarbrautažyrpingunni Abell 370 sem er ķ stjörnumerkinu Hvalnum (Cetus) ķ 4 milljarša ljósįra fjarlęgš. Björtustu vetrarbrautirnar ķ žyrpingunni er gulleitar sporvölužokur, mun stęrri en sś vetrarbraut sem sólkerfi okkar tilheyrir. Vetrarbrautir af sķšari tegundinni - žyrilžokur - eru blįleitar į myndinni. Sumar žeirra eru ķ myndun og hafa ekki nįš fullri  stęrš. Žarna er horft svo langt aftur ķ tķmann aš žaš nįlgast upphaf alheimsins, fyrir tępum 14 milljöršum įra.



Į myndinni vekja ljóssveigar sérstaka athygli. Žetta eru afbakašar myndir af vetrarbrautum langt handan viš Abell 370, til oršnar vegna linsuhrifa hins mikla efnismagns ķ žyrpingunni.

Svęšiš sem myndin nęr yfir samsvarar um 1/270 af stęrš sólar séš frį jörš (1/15 af žvermįlinu). Hver depill sem į myndinni sést er aš lķkindum  vetrarbraut meš milljöršum, jafnvel billjónum sólna.

Myndirnar eru fengnar af vefsvęšum sem tengjast Hubble-sjónaukanum.


Ž.S. 25. 4. 2004. Višbót 8.10. 2020

Almanak Hįskólans