Óvenjuleg halastjarna

    Ţessa dagana (í október 2007) er óvenjuleg halastjarna sýnileg á himni. Halastjarna ţessi, sem kennd er viđ Holmes, fannst áriđ 1892 og gengur um sólina milli brauta Mars og Júpíters. Ađ jafnađi er hún svo dauf ađ hún sést ekki nema í öflugustu sjónaukum. Hinn 24. október blossađi hún skyndilega upp svo ađ ljósmagniđ jókst nćr milljónfalt, frá birtustigi 17,5 til 2,5 eđa ţar um bil. Halastjarnan er stödd í stjörnumerkinu Perseusi (sjá kort í Almanaki Háskólans, bls. 72), skammt frá björtustu stjörnunni í merkinu og er alltaf ofan sjónbaugs á Íslandi. Hún sést auđveldlega međ berum augum, en fljótlegra er ađ finna hana međ litlum handsjónauka. Fyrri hluta kvölds er hún í norđaustri til austurs, hátt á lofti. Í sjónauka sést ljóshnođri, og er ţađ haddurinn (coma), rykhjúpur sem umlykur kjarnann. Haddurinn fer stćkkandi og ţegar ţetta er ritađ er hann um milljón kílómetrar í ţvermál. Enginn hali hefur sést enn sem komiđ er, en ţess ber ađ gćta ađ halinn stefnir ávallt frá sól, og í ţessu tilviki fćri hann nćrri sjónlínu, bak viđ halastjörnuna. Ekki er vitađ hvernig stendur á hinni gríđarlegu birtuaukningu, en saga halastjörnunnar er einkar athyglisverđ.
    Ţađ var Englendingurinn Edwin Holmes sem uppgötvađi ţessa halastjörnu. Hún var áđur fyrr skráđ undir heitinu 1892 III eđa 1892 h, en í núgildandi skráningarkerfi heitir hún 17P/Holmes ţar sem P merkir umferđarhalastjörnu (e. periodic comet), ţ.e. halastjörnu sem sést hefur oftar en einu sinni, og talan 17 merkir ađ hún sé sú sautjánda ţeirrar tegundar. Ţegar Holmes fann hana var hún álíka björt og Andrómeduţokan, á bilinu 3-4 ađ birtustigi, en dofnađi ört á nćstu vikum. Í fyrstu sást lítill hali, og um tíma sást aukahnođri utan viđ haddinn og kjarninn sýndist klofinn. Fljótlega dofnađi  halastjarnan og varđ of dauf til ađ sjást međ berum augum, en um miđjan janúar 1893 blossađi hún upp aftur, og var ţá hćgt ađ greina hana án sjónauka í eina eđa tvćr vikur. Umferđartími hennar um sól er um ţađ bil sjö ár, og hún sést best ţegar hún er nćst jörđu. Hún sást nćst áriđ 1899 og aftur áriđ 1906, en í bćđi skiptin var hún afar dauf og greindist ađeins í góđum sjónaukum. Síđan týndist hún og fannst ekki aftur fyrr en eftir mikla leit og útreikninga áriđ 1964. Eftir ţađ hafa menn séđ hana á sjö ára fresti, en hún hefur veriđ afar dauf ţar til nú, ađ hún blossar upp á nýjan leik eftir öll ţessi ár.
    Braut halastjörnunnar Holmes er ekki hringlaga; minnsta fjarlćgđ hennar frá sól er 2,1 stjarnfrćđieining en mesta fjarlćgđ 5,2 stjarnfrćđieiningar. Brautin er talsvert breytileg  vegna truflana frá reikistjörnunni Júpíter. Fjarlćgđ halastjörnunnar frá jörđu er sem stendur 1,6 stjarnfrćđieining. Hún hreyfist hćgt á himni og verđur í stjörnumerkinu Perseusi nćstu mánuđi. 
    Íslenskir stjörnuáhugamenn hafa ţegar náđ myndum af ţessari merkilegu halastjörnu.
Sjá http://korkur.astro.is/viewtopic.php?t=240

Helstu heimildir:
S.K. Vsekhsvyatskii: Physical Characteristics of Comets (1964)
Gary W. Kronk: Comets, a Descriptive Catalog (1984)
BAA Electronic Bulletin No. 00314 (29. okt. 2007)
Vefsíđa Seiichi Yoshida http://www.aerith.net/comet/catalog/0017P/2007.html

Viđbót 1.11. 2007
Athugunarskilyrđi voru afar góđ á Reykjavíkursvćđinu ađ kvöldi 31. október. Snćvarr Guđmundsson tók myndina hér ađ neđan međ 110 mm sjónauka af gerđinni Williams Optic. Lauslega áćtlađ er ţvermál halastjörnuhaddsins sem á myndinni sést um 10 bogamínútur, sem svarar til 700 ţúsund kílómetra. Haddurinn stćkkar um rösklega 1 bogamínútu á dag1), en ţađ svarar til ţess ađ efniđ dreifist frá kjarnanum međ hrađanum 2000 km/klst. eđa ţar um bil.

1)Vefsíđa Sky&Telescope (http://www.skyandtelescope.com)


Viđbót 6. 11. 2007
Samkvćmt fréttum á vefsíđu tímaritisins Sky&Telescope heldur haddur halastjörnunnar áfram ađ stćkka og er ţvermál hans á himni  nú um ź úr gráđu, sem er helmingur af sýndarţvermáli tungls. Yfirborđ haddsins hefur dofnađ, en heildarbirtan breytist lítiđ. Í öflugum sjónaukum má nú sjá fyrstu merki um hala, eins og fram kemur á ţessari mynd sem Austurríkismennirnir Michael Jäger og Gerald Rhemann tóku:
 http://www.spaceweather.com/comets/holmes/04nov07/michael-j%E4ger1.jpg

Viđbót 8.11. 2007
Ađ kvöldi 7. nóvember tók Snćvarr Guđmundsson ađra mynd sem sýnd er hér fyrir neđan. Á myndinni mćlist ţvermál haddsins (milli skarpra brúna) ţriđjungur úr gráđu, en ţar fyrir utan er daufari hjúpur og vottar fyrir hala. Blái liturinn er nokkuđ ýktur.


Viđbót 12. 11. 2007
Ađ kvöldi 10. nóvember náđi Snćvarr Guđmundsson enn einni mynd af halastjörnu Holmes. Hún var ţá komin nćrri stjörnunni Mirfak sem er bjartasta stjarnan í stjörnumerkinu Perseusi og sést ofarlega hćgra megin á myndinni. Halastjarnan lítur enn út eins og daufur hnođri, en stćkkar sífellt og er nú álíka stór og tungliđ á himninum. Minnsta ţvermál haddsins á ţessari mynd mćlist 26 bogamínútur. Halinn, sem vottar fyrir, virđist hafa dofnađ og slitnađ í sundur svo ađ erfitt er ađ greina hann.

Viđbót 19.11. 2007
Ţrátt fyrir óhagstćtt veđur náđi Snćvarr Guđmundsson mynd af halastjörnunni ađ kvöldi 17. nóvember. Myndin birtist hér fyrir neđan. Á henni má sjá hvernig halastjarnan hefur fćrst til miđađ viđ fastastjörnurnar á ţeim fimm sólarhringum sem liđu frá ţví ađ myndin hér ađ ofan var tekin. Er halastjarnan nú rétt hjá fastastjörnunni Mirfak. Kjarninn sést greinilega, en ekki vottar lengur fyrir halanum.

Viđbót 23.11. 2007
Enn hefur Snćvarr náđ mynd af halastjörnu Holmes eins og sjá má hér fyrir neđan. Ţessi nýjasta mynd var tekin ađ kvöldi 20. nóvember.

Viđbót 2.12. 2007
Myndina hér ađ neđan tók Snćvarr ađ kvöldi 1. desember. Ađ hans sögn var hún ţá talsvert farin ađ dofna.

Viđbót 11.12. 2007
Nćstu mynd tók Snćvarr ađ kvöldi 7. desember. Neđst til vinstri á myndinni má greina lausţyrpinguna NGC 1245 sem telur um 200 stjörnur. Ţessi ţyrping er á 8. birtustigi og sést ţví ekki međ berum augum. Hún er um ţrjár gráđur (sex ţvermál tungls) frá björtu stjörnunni Mirfak sem halastjarnan fór fram hjá seint í nóvember (sjá myndir ofar).

Viđbót 19.12. 2007
Nćstu mynd tók Snćvarr ađ kvöldi 15. desember. Halastjarnan var ţá mjög farin ađ dofna ađ hans sögn.

 
Ţ.S. 29.10. 2007. Síđast breytt 19.12. 2007

Almanak Háskólans