┴vextir geimtŠkninnar  

N˙ er li­in hßlf ÷ld sÝ­an fyrsta gervitunglinu, Sputnik 1, var skoti­ ß loft. Kostna­urinn vi­ geimskot og geimfer­ir hefur vissulega veri­ mikill, og margir hafa lřst efasemdum um rÚttmŠti ■ess a­ ey­a svo miklu fÚ Ý slÝkar framkvŠmdir, fÚ sem hef­i mßtt nota til a­ leysa brřnni ■arfir fˇlks. Einkum hafa manna­ar geimfer­ir veri­ gagnrřndar ß ■eim forsendum a­ sjßlfvirk e­a fjarstřr­ tŠki - ■jarkar - hef­u skila­ svipu­um ßrangri me­ mun minni kostna­i. Ůetta gefur tilefni til a­ staldra vi­ og spyrja hva­ geimtŠknin hafi fŠrt okkur Ý a­ra h÷nd, hvort ■essi sˇkn ˙t Ý geiminn hafi komi­ a­ einhverju gagni ß j÷r­u ni­ri.  

Sumir ßvextir geimtŠkninnar eru ÷llum augljˇsir, ■vÝ a­ ■eir eru or­nir hlutir af daglegu lÝfi flestra jar­arb˙a. Ůar mß nefna fjarskipti um gervitungl sem gera m÷nnum kleift a­ fylgjast me­ sjˇnvarpsfrÚttum um allan heim og hafa sÝmasamband vi­ menn Ý fjarlŠgum heimsßlfum og Ý ˇbygg­um. Ve­urtunglin svonefndu hafa valdi­ byltingu Ý ve­urathugunum og ve­urspßm. Enginn ■arf lengur a­ villast ef hann hefur tŠki sem nřtir gervitungl (GPS) til a­ finna st÷­u sÝna me­ mikilli nßkvŠmni. SlÝk tŠki eru notu­ Ý sÝvaxandi mŠli, bŠ­i Ý flugi og ß j÷r­u ni­ri Ý margvÝslegum tilgangi. SÝvakandi augu gervitungla hjßlpa jar­frŠ­ingum vi­ leit a­ olÝu, ÷­rum jar­efnum og ferskvatni og gera m÷nnum kleift a­ fylgjast me­ breytingum ß grˇ­ri jar­ar, mengun andr˙mslofts, vara vi­ flˇ­um, finna ˇ■ekktar fornminjar, skˇgarelda, olÝumengun Ý sjˇ o.fl. Listinn er nßnast endalaus.  

A­rir ßvextir geimtŠkninnar eru ekki eins augljˇsir. StafrŠnar myndavÚlar voru upphaflega hanna­ar til a­ taka myndir ˙r gervitunglum. Sama er a­ segja um myndtŠkni sem n˙ er fari­ a­ nota Ý ÷ryggisskyni til a­ sjß Ý gegnum fatna­ flugfar■ega. Ůegar GeimvÝsindastofnun BandarÝkjanna var a­ undirb˙a manna­ar tunglfer­ir var fundin upp sÚrst÷k a­fer­ til a­ gera myndir af tunglinu skřrari. Ůetta var­ undirsta­a ■eirrar t÷lvusnei­mynda- og segulˇmunartŠkni sem n˙ er notu­ ß sj˙krah˙sum. StafrŠn myndtŠkni sem ■rˇu­ var til a­ kanna gufuhvolf jar­ar kemur n˙ a­ gagni vi­ brjˇstask÷nnun. OfurnŠmar kÝslifl÷gur, hanna­ar fyrir Hubble sjˇnaukann, nřtast vi­ sřnat÷kur ■ar sem grunur leikur ß krabbameini. Ljˇstvistar sem Štla­ir voru til jurtatilrauna um bor­ Ý geimskutlunni hafa veri­ nota­ir vi­ lŠkningar. Rannsˇknir ß litningum Ý ■vÝ skyni a­ finna ˇŠskileg einkenni sty­jast vi­ tŠkni sem ■rˇu­ var til a­ kanna ljˇsmyndir utan ˙r geimnum. Einangrunarefni Štla­ fyrir geimskutluna hefur veri­ nota­ vi­ smÝ­i gervilima. Innrau­ir hitaskynjarar smÝ­a­ir til a­ mŠla hitastig stjarna ˙r gervitunglum, eru n˙ nota­ir til a­ mŠla lÝkamshita sj˙klinga ß fßeinum sek˙ndum. GeimmyndatŠkninni hefur einnig veri­ beitt til a­ lesa forn skj÷l svo sem biblÝuhandrit og greina myndir sem mßlarar hafa mßla­ yfir.

Ţmiss konar notkun Teflons til h˙­unar komst ß strik eftir a­ fari­ var a­ nota ■a­ Ý geimnum, ■ˇtt efni­ vŠri  komi­ til s÷gunnar l÷ngu fyrr. Fyrsta hle­sluborvÚlin var h÷nnu­ til a­ gera geimf÷rum kleift a­ taka sřni ß tunglinu. Reykskynjarar voru ■rˇa­ir fyrir geimst÷­ina Skylab. SÝur sem n˙ eru nota­ar fyrir neysluvatn voru fyrst nota­ar til a­ hreinsa drykkjarvatn tunglfara. Sˇlsellur sem margir binda n˙ vonir vi­, voru upphaflega hanna­ar fyrir gervitungl. Sama er a­ segja um li■Ýn rafhl÷­ur sem nota­ar eru Ý t÷lvum og myndavÚlum.

Ein besta a­fer­in til einangrunar h˙sa n˙ ß d÷gum tekur mi­ af hitavarnarhlÝfum geimflauga. Ů÷k ß verslunarmi­st÷­vum, Ý■rˇttav÷llum og flugh÷fnum hafa veri­ klŠdd me­ teflonh˙­u­u gler■rß­aefni sem hanna­ var fyrir geimb˙ninga. GrafÝtstyrkt kol■rß­aefni var fyrst nota­ Ý stefni geimskutlunnar, en notkun ■ess hefur sÝ­an brei­st ˙t til jafn ˇskyldra hluta og tennisspa­a og kappakstursbÝla.  Efni sem ■rˇa­ var Ý b˙ninga fyrir tunglfara reyndist afar heppilegt til a­ skřla sl÷kkvili­sm÷nnum og sl÷su­u fˇlki. Sprengiboltar, hanna­ir til a­ losa geimskutluna frß bur­arflaug sinni, leiddu til ÷flugri tŠkja til a­ losa fˇlk sem fast er Ý farartŠki eftir ßrekstur.

Ůetta er engan veginn tŠmandi upptalning. Geimfer­astofnun BandarÝkjanna heldur ■vÝ fram a­ meira en 1300 nytsamar nřjungar hafi komi­ fram vi­ ■rˇun geimtŠkninnar.

Heimild: The Sunday Times Magazine, 7. oktˇber 2007.

        Ů.S. 10. nˇvember 2007.

Almanak Hßskˇlans