Horft aš endimörkum alheims

Geimsjónaukanum sem kenndur er viš stjörnufręšinginn Edwin Hubble var skotiš į loft įriš 1990 meš geimskutlunni Discovery. Sjónaukinn er 2,4 metrar ķ žvermįl. Hann er ķ 550 km hęš og fer eina umferš um jöršu į 95 mķnśtum. Sjónauki žessi hefur nįš mörgum frįbęrum myndum af himingeimnum og vķkkaš sjónsviš vķsindanna svo um munar. 

 


Ķ mars 2004 birtu stjörnufręšingar viš Vķsindastofnun geimsjónaukans (Space Telescope Science Institute) einstęša mynd sem tekin var meš Hubble-sjónaukanum. Sjónaukanum var beint aš sama staš į himni hvaš eftir annaš og ljósi safnaš ķ samtals 12 sólarhringa. Notašar voru tvęr myndavélar og var önnur nęm fyrir innraušu ljósi. Meš žessu móti nįšist mynd af mjög daufum og fjarlęgum vetrarbrautum, nįlęgt endimörkum hins sżnilega heims. Valinn var stašur į sušurhimni ķ stjörnumerkinu Ofninum (Fornax) žar sem engar nįlęgar stjörnur var aš sjį. Svęšiš į himninum sem myndin nęr yfir er um 1/10 af žvermįli tungls (eša sólar). Į myndinni sjįst į aš giska tķu žśsund vetrarbrautir, og er tališ aš žęr daufustu séu meira en 13 milljarša ljósįra frį jöršu.

Į įrunum 2013 til 2017 var unniš aš sérstöku verkefni meš Hubble-sjónaukanum. Verkefniš nefndist Śtmörk  (Frontier Fields) og fólst ķ žvķ aš taka myndir af vetrarbrautažyrpingum sem lķklegar vęru til aš sżna merki um žyngdarsveigju ljóss frį vetrarbrautum handan viš žyrpingarnar. Mešfylgjandi skżringarmynd sżnir hvernig hinn mikli massi žyrpingar veldur žvķ aš ljós frį fjarlęgari vetrarbrautum sveigir frį beinni braut. Žyrpingin hefur svipuš įhrif og stękkunargler, bjagar myndirnar af hinum fjarlęgari vetrarbrautum og getur magnaš ljósiš žannig aš fram komi mynd af ljósgjafa sem hefši veriš ósżnilegur ella.

Sķšasta mynd sem tekin var af śtmarkasvęši fylgir hér aš nešan. Hubble-sjónaukanum var beint aš vetrarbrautažyrpingunni Abell 370 sem er ķ stjörnumerkinu Hvalnum (Cetus) ķ 4 milljarša ljósįra fjarlęgš. Björtustu vetrarbrautirnar ķ žyrpingunni er gulleitar sporvölužokur, mun stęrri en sś vetrarbraut sem sólkerfi okkar tilheyrir. Vetrarbrautir af sķšari tegundinni - žyrilžokur - eru blįleitar į myndinni. Sumar žeirra eru ķ myndun og hafa ekki nįš fullri  stęrš. Žarna er horft svo langt aftur ķ tķmann aš žaš nįlgast upphaf alheimsins, fyrir tępum 14 milljöršum įra.



Į myndinni vekja ljóssveigar sérstaka athygli. Žetta eru afbakašar myndir af vetrarbrautum langt handan viš Abell 370, til oršnar vegna linsuhrifa hins mikla efnismagns ķ žyrpingunni.

Svęšiš sem myndin nęr yfir samsvarar um 1/270 af stęrš sólar séš frį jörš (1/15 af žvermįlinu). Hver depill sem į myndinni sést er aš lķkindum  vetrarbraut meš milljöršum, jafnvel billjónum sólna.

Myndirnar aš ofan eru fengnar af vefsvęšum sem tengjast Hubble-sjónaukanum.

Arftaki žessa merkilega sjónauka nefnist James Webb sjónaukinn til heišurs James Edwin Webb sem var yfirmašur bandarķsku geimferšastofnunarinnar NASA viš upphaf mannašra geimferša. Webb sjónaukinn er 6,5 metrar ķ žvermįl. Honum var skotiš į loft ķ desember 2021. Fyrstu myndir frį honum voru birtar viš hįtķšega athöfn 11. jślķ 2022. Hér fyrir nešan eru sżndar til samanburšar myndir af völdu himinsvęši teknar meš Hubble sjónaukanum annars vegar (efri myndin) og Webb sjónaukanum hins vegar. Myndirnar eru af vetrarbrautažyrpingunni SMACS 0723 sem er ķ 4,3 milljarša ljósįra fjarlęgš. Til aš nį myndunum žurfti 10 daga myndatöku meš Hubble sjónaukanum en ašeins hįlfan dag meš Webb. Webb sjónaukinn hefur žaš fram yfir Hubble aš hann greinir mun betur innrautt ljós og sér žannig margt sem Hubble er huliš. Til žess aš innraušu nemarnir geti starfaš žarf sjónaukinn aš vera eins kaldur og mögulegt er. Žvķ var stórri sólhlķf komiš fyrir sólarmegin viš sjónaukann, sem stašsettur er ķ nokkurs konar jafnvęgispunkti skuggamegin viš jörš, fjórfalt lengra frį jörš en tungliš og žvķ handan jaršskuggans. Sólhlķfin er mjög stór, 21 x 14 metrar og hefur veriš lķkt viš tennisvöll. Eftir aš henni var komiš fyrir žurfti aš bķša žrjįr vikur žar til sjónaukinn var oršinn nęgilega kaldur til notkunar.



Myndirnar nį yfir örlķtiš svęši į himninum, um 2 bogamķnśtur ķ žvermįl. Žaš svarar til hįlfs millimetra korns sem haldiš vęri ķ śtréttri hendi. Geislóttu ljósin į myndunum eru nįlęgar fastastjörnur; allir ašrir deplar eru vetrarbrautir sem hver og ein ber tugi og jafnvel hundruš milljarša stjarna. Daufustu deplarnir į Webb myndinni eru aš taldir vera vetrarbrautir ķ meira en 13 milljarša ljósįra fjarlęgš og sjįst mun betur en meš Hubble sjónaukanum. Ljósiš frį žessum vetrarbrautum hefur lagt af staš skömmu eftir upphaf alheimsins.


Ž.S. 25. 4. 2004. Višbót 8.10. 2020. Višbót 13.7. 2022

Almanak Hįskólans