Ţorsteinn Sćmundsson

Eftirmáli

Síðan greinin "Skyggnst í sögu almanaksins" birtist árið 1969 hafa ýmsar breytingar orðið sem snerta bæði almanökin sem þarna er fjallað um.

Þeir Trausti Einarsson og Þorsteinn Sæmundsson voru umsjónarmenn almanaksins fram til 1969, en þá lét Trausti af því starfi. Ţorsteinn sá síđan einn um almanakiđ ţar til 2011, ađ Gunnlaugur Björnsson gekk liđs viđ hann um útgáfuna.

Hvað Íslandsalmanakið varðar má geta þess að árið 1971 voru felld niður fjölmörg dýrlinganöfn sem lengi höfðu staðið í almanakinu án gildrar ástæðu. 

Árið 1970 var ritið stækkað úr 44 bls. í 48. Árið 1974 var það stækkað í 56 bls. og árið eftir í 64 bls. Árið 1976 hafði blaðsíðunum fækkað aftur í 56, en næsta ár var ritið komið í 80 bls. Ţá hafđi m.a. veriđ bćtt inn síđum til ađ unnt vćri ađ rita minnispunkta viđ hvern dag. Árið 1980 voru blaðsíðurnar orðnar 88, og frá og með 1986 hefur ritið verið 96 bls. að stærð.

Stćrđ upplags hefur einnig tekiđ breytingum. Ţegar prentun almanaksins fluttist til landsins áriđ 1923 var upplagiđ sagt 19 ţúsund, en líklega hafa ţá veriđ talin međ ţau eintök sem fylgdu almanaki Ţjóđvinafélagsins.  Áriđ 1967 var upplag Íslandsalmanaksins 10 ţúsund eintök en almanak Ţjóđvinafélagsins taldi 5 ţúsund. Síđasta ár sem upplagstölur beggja almanaka eru ţekktar var áriđ 1984. Ţá var samanlagt upplag 10 ţúsund. Síđan hefur upplagiđ dregist verulega saman.

Íslandsalmanakiđ var í öndverđu tengt háskólanum í Kaupmannahöfn, sem ţá var háskóli Íslendinga. Útreikningar almanaksins voru í höndum stjörnufrćđings viđ skólann, ţess sama og sá um útreikninga fyrir danska almanakiđ. Alls urđu ţeir fimm sem önnuđust ţetta verk í ţau 86 ár sem almanakiđ kom út í Kaupmannahöfn.

Fyrstu 50 árin sem Íslandsalmanakiđ var gefiđ út hér á landi var útgáfan falin Ţjóđvinafélaginu međ samningi viđ Háskóla Íslands sem ţannig framseldi einkaleyfi sitt til almanaksútgáfu. Áriđ 1972 verđa ţáttaskil, ţví ađ ţá tekur háskólinn útgáfuna ađ sér og lýsir almanakiđ formlega Almanak Háskólans. Fjárhagsleg umsjón almanaksins var ţá falin Sigurđi P. Gíslasyni, umsjónarmanni sjóđa háskólans. Bókaútgáfa Menningarsjóđs og Ţjóđvinafélagsins sá um dreifingu almanaksins til bóksala í  fram til 1984, en ţá tók starfsfólk Raunvísindastofnunar Háskólans, ţau Ţorgerđur Sigurgeirsdóttir og Pálmi Ingólfsson, viđ ţví verki án ţess ađ greiđsla kćmi fyrir. Áriđ 2002 ákvađ ţáverandi háskólaritari ađ allt reikningshald almanaksins skyldi fćrt undir sameiginlegt bókhald háskólans. Síđan hefur dreifing og sala veriđ í höndum Háskólaútgáfunnar.

Síđan 1973 hefur Svanberg K. Jakobsson ađstođađ viđ gerđ uppdrátta sem birst hafa í almanakinu. Svanberg tók einnig ađ sér ađstođ viđ prófarkalestur fram til ársins 1993, en  ţá tók Máni Ţorsteinsson viđ ţví starfi.

Áriđ 1998 var komiđ á fót vefsíđu um efni sem tengist almanakinu (www.almanak.hi.is). Vefsíđa ţessi hefur veriđ í umsjá Ţorsteins Sćmundssonar. Frá árinu 2005 hefur veriđ hćgt ađ sćkja almanakiđ sjálft á vefinn í rafrćnni mynd (á vefsíđuna www.almanak.is).

Á almanaki Ţjóđvinafélagsins hefur orđiđ sú breyting á síđari árum ađ fróđleiksgreinar og sögur eru hćttar ađ birtast, en eftir stendur árbókin, fróđleg sem fyrr. Ólafur Hansson sá um árbókina til 1982. Ţá tók Heimir Ţorleifsson viđ verkinu og annađist ţađ til ársins 2013. Ţađ ár kom Jón Árni Friđjónsson til liđs viđ hann og hefur séđ um árbókina síđan.

Ţótt tekiđ sé fram hverjir hafi séđ um árbókina er ekki jafnljóst hver hefur veriđ umsjónarmađur almanaksins sjálfs á hverjum tíma. Frá 1967 til 1978 var Ţorsteinn Sćmundsson skráđur ritstjóri, en hann sá ţá jafnframt um Almanak Háskólans. Frá 1979 til 1984 annađist Finnbogi Guđmundsson umsjónina. Áriđ 1985 tók Jóhannes Halldórsson viđ ţessu starfi og sinnti ţví til ársins 2012. Ţá var Ólafur Ásgeirsson forseti Ţjóđvinafélagsins og mun hann hafa annast um almanakiđ ţar til hann lést áriđ 2014. Ađ líkindum hefur Jón Árni Friđjónsson ţá tekiđ viđ, ţótt ekki sé beinlínis tekiđ fram í almanakinu ađ hann sé ritstjórinn fyrr en 2017.

Ţessi hafa veriđ forsetar Ţjóđvinafélagsins á síđari árum:

Finnbogi Guđmundsson 1967-1984
Kristján Karlsson 1984-1985
Bjarni Vilhjálmsson 1985-1988
Jóhannes Halldórsson 1988-1999
Ólafur Ásgeirsson 1999-2014
Guđrún Kvaran 2014-

Árin 1968 til 1970 voru bćđi almanökin prentuð í Lithoprent, en síðan í Ísafoldarprentsmiðju fram til 1978. Frá 1979 til 2015 fór prentunin fram í Prentsmiđjunni Odda, en Litlaprent sá um prentun almanakanna fyrir 2016. Oddi sá aftur um prentunina 2017. Almanak Háskólans fyrir 2018 var prentađ í Odda, en almanak Ţjóđvinafélagsins í Litlaprenti. Almanökin fyrir 2019 og 2020 voru bćđi prentuđ í Litlaprenti.

Einkaleyfi Háskóla Íslands til almanaksútgáfu var fellt niđur áriđ 2008. Ţví einkaleyfi hafđi reyndar aldrei veriđ beitt til ađ koma í veg fyrir útgáfu annarra almanaka eđa dagbóka, sem stöđugt hefur fjölgađ međ árunum.


Kápusaga

Almanak Háskólans  (Íslandsalmanakiđ) var kápulaust allt fram til ársins 1967. Ţađ ár hafđi almanakiđ stćkkađ í 40 síđur (hafđi lengst af veriđ 24 síđur) og ţótti viđ hćfi ađ slá utan um ţađ kápu. Vegna misskilnings í prentsmiđju urđu til tvćr útgáfur af fyrstu kápunni.  Í fyrri útgáfunni var kápan nákvćmlega eins og titilblađiđ, sem hafđi veriđ međ óbreyttu sniđi í langa hríđ. Sú útgáfa var ađeins prentuđ í litlu upplagi og mun ţví sjaldséđ. Áriđ 1974 varđ sú breyting á kápunni ađ Háskóla Íslands var getiđ sem útgefanda. Áriđ 1978 var merki Háskólans bćtt á kápuna. Engin breyting hefur orđiđ á útliti kápunnar eftir ţađ. Ţví má segja ađ fjórar mismunandi kápur hafi prýtt almanakiđ, ţar af ein í mjög litlu upplagi.

Öđru máli gegnir um kápuna á almanaki Ţjóđvinafélagsins. Af henni eru til einar 29 gerđir, ef allar breytingar í letri eru taldar međ. Sumar ţeirra breytinga eru eftirtektarverđar og kemur stafsetning ţar viđ sögu. Í merkinu sem birtist á fyrstu eintökum Ţjóđvinafélagsins er orđiđ "íslenzka" ritađ međ z eins og ţá tíđkađist. Stafurinn z var felldur niđur úr almennum texta međ ákvörđun Menntamálaráđuneytis áriđ 1974. Ţeirrar breytingar gćtti strax á forsíđu almanaks Ţjóđvinafélagsins 1975 ţótt z héldist í merkinu gamla.  Áriđ 1979 lćđist z aftur inn í nafn almanaksins, líklega vegna ţess ađ ţáverandi ritstjóri hefur viljađ hafa samrćmi milli textans og merkisins. Ţannig standa mál fram til ársins 2000, ađ z er aftur felld niđur, samhliđa víđtćkari breytingum.

Nćsta mál varđar stafinn é. Hann var í upphafi ritađur međ bakfallsbroddi (č) á kápunni og stóđ svo fram til 1882, ađ fariđ var ađ rita je í stađinn. Sá háttur hélst fram til 1899, en ţá var nútímalegt é tekiđ upp. Bakfallsbroddurinn mun hafa veriđ ein af stafsetningarreglum Rasmusar Rasks, en je veriđ í reglum Halldórs Kr. Friđrikssonar ađ ţví er segir á Vísindavefnum, međ Stofnun Árna Magnússonar sem heimild.

Fálkamerki Ţjóđvinafélagsins var á forsíđunni frá 1875 til 1881. Ţá féll ţađ niđur í eitt ár, en var svo tekiđ upp aftur, og stóđ svo fram til 1895. Ţá kemur í stađinn annađ merki ţar sem stafirnir Ţ, V, F eru samofnir í miđju, en umhverfis er orđtćkiđ "Margar hendur vinna létt verk". Nćsta ár birtist gamla merkiđ aftur. Nýja merkiđ lét sjá sig ţarnćsta ár (1897). Síđan hefur ţađ ekki birst.
 
Áriđ 1901 prýddi forsíđuna mynd sem átti ađ tákna aldamótin. Svo tók fálkamerkiđ aftur viđ. Áriđ 1929 var merkiđ minnkađ verulega, og áriđ 1950 birtist í stađinn fátćkleg eftirlíking af hinu upprunalega merki. Ýmislegt bendir til ađ setningarkubburinn hafi týnst. Hann fannst viđ leit áriđ 1966, og komst rétta merkiđ aftur á forsíđu almanaksins 1967. Áriđ 2000 var merkinu breytt ţannig ađ drćttir sem veriđ höfđu ljósir urđu dökkir og öfugt. Hélst sú tilhögun fram á síđasta ár (2019).  
 

Kápulitur hefur veriđ međ ýmsu móti. Almanak Háskólans 1968 bar rauđa kápu. Ţađ ár var hlaupár, og upp frá ţví var rauđi liturinn látinn fylgja hlaupárum. Árin 1984-1987 var litaröđin rautt-gult-grćnt-blátt. Ţeirri regnbogaröđ hefur veriđ haldiđ síđan. Fyrst eftir ađ Almanak Háskólans fékk kápu (1967) var kápan á almanaki Ţjóđvinafélagsins höfđ í sama lit. Ţetta breyttist áriđ 1992. Síđan hafa litirnir veriđ ólíkir.

Hér fyrir neđan má sjá myndir af mismunandi forsíđugerđum almanakanna. Myndir af elstu gerđum Íslandsalmanaks fylgdu grein Ţorgerđar Sigurgeirsdóttur hér ađ ofan.

Almanak Háskólans (Íslandsalmanakiđ):

1967, fyrri gerđ
1967 (seinni gerđ) - 1973
1974 - 1977
1978 -

Almanak Ţjóđvinafélagsins:

1875 - 1880
1881
1882
1883 - 1891
1892 - 1894
1895
1896
1897
1898
1899 - 1900
1901
1902
1903 - 1905
1906
1907 - 1913
1914
1915 - 1921
1922 - 1928
1929 - 1935
1936 - 1940
1941 - 1950
1951 - 1965
1966
1967
1968 - 1974
1975 - 1978
1979 - 1992
1993 - 1999
2000 -


Skyld almanök

Fyrirmynd Íslandsalmanaksins var danska almanakiđ (Křbenhavns Universitets Almanak, ţ.e. almanak Kaupmannahafnarháskóla). Ţađ almanak á sér sögu sem rekja má allt til ţess tíma ţegar háskólinn í Kaupmannahöfn var stofnađur, áriđ 1479. Ţá ţegar var háskólanum faliđ ađ gefa út almanak sem komiđ hefur út óslitiđ í meira en fjórar aldir, hugsanlega meira en fimm. Elsta varđveitta eintakiđ er frá árinu 1549. Eftir ađ stjörnuturn háskólans (Sívaliturn) var reistur áriđ 1637 prýddi mynd af honum forsíđu almanaksins, en ţegar ný stjörnustöđ var tekin í notkun á Řstervold áriđ 1861 var forsíđumyndinni breytt hefur síđan sýnt ţá stjörnustöđ, ţótt stöđin hafi veriđ lögđ niđur um miđja síđustu öld og starfsemin flutt lengra frá Kaupmannahöfn. 

 


Íslendingar eru ekki ţeir einu sem hafa tekiđ miđ af danska almanakinu. Fćreyska almanakiđ er afar svipađ eins og međfylgjandi mynd  ber međ sér.

 


Áđur en Íslandsalmanakiđ kom til sögunnar höfđu framtaksamir menn samiđ almanök til eigin nota og haft ţá  danska almanakiđ til hliđsjónar. Hér fylgir dćmi um eitt slíkt fyrir áriđ 1835. Ţađ er í mjög litlu broti, 5x17 cm, handskrifađ. Sá sem ţađ gerđi hélt ţví áfram í mörg ár eftir ađ Íslandsalmanakiđ var fáanlegt. Eins og sjá má hefur eigandinn ritađ nafn sitt og aldur á almanakiđ: Gísli Árnason, 31 árs.
 

 


Ţjóđvinafélagiđ var ekki eitt um ţađ ađ gefa út almanak ţar sem fróđleiksgreinum var bćtt viđ Íslandsalmanakiđ. Hiđ sama gerđu ţeir Jón Ólafsson og Steingrímur Thorsteinsson áriđ 1884 og kölluđu ritiđ "Almanak fyrir hvern mann". Í ţví voru greinar um Eirík Magnússon, Charles Darwin og John Stuart Mill ásamt fleira efni. Ekki varđ ţó framhald á útgáfunni.

Íslendingar í Vesturheimi sáu ástćđu til ađ gefa út eigiđ almanak. Áriđ 1895 kom út almanak í Winnipeg. Útgefandi  var Ólafur S. Thorgeirsson. Fyrsti árgangurinn minnti á Íslandsalmanakiđ, en síđar bćttist fleira efni viđ svo ađ ritiđ tók ađ líkjast almanaki Ţjóđvinafélagsins. Almanak ţetta kom út í sextíu ár, fram til 1954. Á forsíđu stendur ađ ţađ sé reiknađ eftir afstöđu Winnipeg, og er ţá átt viđ  tímasetningar eins og kvartilaskipti tungls, sólarupprás og sólsetur. Einhver mistök virđast hafa orđiđ í útreikningunum fyrsta áriđ, en úr ţví rćttist fljótlega.
 

Ţ.S. 21.5. 2002. Síđasta viđbót 13. 1. 2020.