Forsíđa

Hver var Ulugh Beg?
 

Ulugh Beg fćddist í borginni Soltaniyeh í Persíu (Íran) áriđ 1393. Ţegar hann var sextán ára gerđi fađir hans hann ađ hérađsstjóra í Samarkand, borg sem nú telst til Úsbekistan. Fađirinn, Shah Rukh, hafđi erft stórveldi sem afinn, Timur (Tamerlane), hafđi brotiđ undir sig og náđi allt frá Ankara í Sýrlandi til Dehli á Indlandi. Ulugh hafđi takmarkađan áhuga á hermennsku eđa stjórnsýslu. Hann einbeitti sér ađ vísindum og listum, sérstaklega stćrđfrćđi og stjörnufrćđi og var án efa merkasti stjörnufrćđingur 15. aldar. Í Samarkand lét hann reisa sívalningslaga stjörnuhús, 35 metra hátt, sem hýsti stćrsta stjarnmćlifjórđung (astronomical quadrant) sem sögur fara af, međ 40 metra vídd frá miđju ađ rönd. Hluti fjórđungsins var grafinn í jörđ. Á honum voru aflestrarmerki ţar sem 1 mm svarađi til 5 bogasekúndna. Međ ţessu tćki mćldi Ulugh Beg möndulhalla jarđar og lengd ársins međ áđur óţekktri nákvćmni:

Möndulhallinn samkvćmt Ulugh Beg: 23° 30’ 17” (rétt gildi á ţessum tíma var 23° 30’ 48”).

Lengd ársins samkvćmt Ulugh Beg: 365d 5t, 49m 15s  (rétt gildi var 365d 5t 48m 44s).

Auk ţessa mćldi Ulugh Beg framsókn vorpunktsins, ţ.e. hreyfingu vorpunktsins til vesturs miđađ viđ fastastjörnur. Vorpunkturinn er sá stađur á himinhvelfingunni ţar sem sólin er stödd viđ vorjafndćgur. Ulugh Beg reiknađist svo til ađ hreyfingin nćmi 51,4 bogasekúndum á ári. Rétt međalgildi á ţessum tíma var 50,1".

Athuga ber, ađ ţetta var nćrri tveim öldum áđur en sjónaukinn var fundinn upp. Ađ sjálfsögđu hafđi Ulugh marga sér til ađstođar. Hann hafđi fengiđ eina sextíu vísindamenn til samstarfs í vísindasetri í Samarkand. Einn ţeirra, ađ nafni al-Kashi, mun hafa veriđ sérlega virkur viđ stjörnuathuganir og stćrđfrćđileg verkefni.

Áriđ 1437 birti Ulugh skrá um himinstöđu 992 stjarna. Sú skrá var ađ nokkru leyti byggđ á hans eigin athugunum og var ein sú besta sem fram hafđi komiđ frá ţví ađ grísk-egypski stjörnufrćđingurinn Ptólemeus gerđi slíka skrá á 2. öld e.Kr.

Ţá samdi Ulugh töflur yfir hornaföll, nánar tiltekiđ sínus og tangens horna međ 1° millibili. Ţessa töflur eru ótrúlega nákvćmar, svo ađ treysta má 8 aukastöfum. Ţćr grundvallast á útreikningi sem Ulugh gerđi á gildinu af sínus 1°. Hann fékk gildiđ:

sin 1° = 0.017452406437283571

Rétt gildi er:

sin 1° = 0.017452406437283512820...

Ţegar fađir Ulughs dó áriđ 1447 missti hann yfirráđin í Samarkand, og áriđ 1449 var hann var ráđinn af dögum ađ undirlagi elsta sonar síns.

Ulugh átti ţrettán eiginkonur. Ţá fyrstu eignađist hann ţegar hann var tíu ára. Nöfn allra kvennanna og ćtterni eru ţekkt. Sagt er ađ Ulugh hafi kunnađ mörg tungumál: arabísku, persnesku, tyrknesku, mongólsku og hrafl í kínversku.

Rústir stjörnustöđvarinnar í Samarkand voru týndar um aldir en ţćr fundust áriđ 1908 og voru grafnar upp áriđ 1948. Ţar er nú safn til sýnis ferđamönnum.

Stytta af Ulugh Beg viđ safniđ í Samarkand

Ţ.S. 10.5. 2021