Fundur Nept˙nusar

 
═ meira en 170 ßr hafa menn deilt um ■a­ hver eigi hei­urinn af ■vÝ a­ reikistjarnan Nept˙nus fannst. ═ s÷gubˇkum er ■vÝ jafnan slegi­ f÷stu a­ finnandinn hafi veri­ franski stj÷rnufrŠ­ingurinn Urbain Le Verrier, en Englendingurinn John Couch Adams hafi or­i­ fyrstur til a­ reikna st÷­una ˙t. Mist÷k hafi leitt til ■ess a­ spß Adams hafi ekki ßn tafar veri­ fylgt eftir me­ athugunum.

N˙ hefur bla­akonan Trudy E. Bell, sem sÚrhŠfir sig Ý frÚttum um vÝsindaleg efni, rita­ yfirgripsmikla grein um mßli­ Ý tÝmariti­ Sky & Telescope (september 2022). Ůar sřnir h˙n fram ß a­ atbur­arßsin var mun flˇknari en ß­ur var tali­. Greinin er l÷ng, einar sj÷ bla­sÝ­ur. HÚr ver­ur stikla­ ß stˇru um efni hennar.

┴ri­ 1845 settu tveir afbur­afŠrir stj÷rnufrŠ­ingar sÚr ■a­ verkefni a­ reikna ˙t st÷­u ˇ■ekktrar reiktstj÷rnu sem skřrt gŠti ˇreglur Ý g÷ngu reikistj÷rnunnar ┌ranusar Ý ˙tja­ri sˇlkerfisins. Hvorugur stj÷rnufrŠ­inganna vissi um vi­leitni hins. ═ september 1845 ger­i Adams sÚr ■rÝvegis fer­ til a­ heimsŠkja George Biddell Airy, yfirmann stj÷rnust÷­varinnar Ý Greenwich, Ý ■vÝ augnami­i a­ fß hann til a­ leita a­ reikistj÷rnu ß ■eim sta­ sem Adams haf­i reikna­ ˙t. Adams haf­i ekki tilkynnt komur sÝnar fyrir fram, og svo vildi til a­ Airy var ekki heima. ═ sÝ­ustu heimsˇkninni  skildi Adams eftir brÚf ■ar sem hann skrß­i reikna­a himinst÷­u hinnar ˇ■ekktu reikistj÷rnu. Hßlfum mßnu­i sÝ­ar, hinn 5.  nˇvember 1845, sendir Airy svarbrÚf ■ar sem hann innir eftir ßkve­num stŠr­frŠ­ilegum upplřsingum var­andi ˙treikningana. Ekkert svar barst frß Adams.  

═ j˙nÝ 1846 birti Le Verrier sÝna spß um vŠntanlega himinst÷­u hinnar ˇ■ekktu reikistj÷rnu. Ůa­ var­ til ■ess a­ leit hˇfst vi­ stj÷rnuturninn Ý ParÝs. S˙ leit bar ekki ßrangur og var henni hŠtt um mi­jan ßg˙st. Bar ■ar margt til, lÚleg stj÷rnukort, fremur lÝtill sjˇnauki (19 cm Ý ■vermßl) og slŠm athugunarskilyr­i.

Ůegar hÚr var komi­ s÷gu haf­i Airy Ý Greenwich teki­ eftir ■vÝ a­ spßm Adams og Le Verrier bar nokkurn veginn saman. Hann lag­i fast a­ James Challis, prˇfessor Ý stj÷rnufrŠ­i Ý Cambridge, a­ lßta fara fram gagngera leit me­ 29 cm sjˇnauka Cambridgehßskˇla. Challis hˇf leitina 29. j˙lÝ. Bjˇst hann vi­ a­ leitin yr­i seinleg og tŠki einar 300 klukkustundir.
 
Hinum megin Ermarsunds rita­i Le Verrier brÚf til Jˇhanns Gottfried Galle vi­ stj÷rnuturninn Ý BerlÝn og ba­ hann um a­ leita. Galle og ungur a­sto­arma­ur hans, Heinrich d'Arrest, tˇku verks me­ 24 cm sjˇnauka nßlŠgt mi­nŠtti hinn 23. september. Ůeir h÷f­u Ý h÷ndunum nřtt og nßkvŠmt stj÷rnukort yfir leitarsvŠ­i­, og eftir a­eins klukkustund h÷f­u ■eir fundi­ reikistj÷rnuna, innan vi­ eina grß­u frß ■eim sta­ sem Le Verrier haf­i spß­. Ůegar Challis Ý Cambridge frÚtti ■etta fˇr hann aftur yfir eigin athuganir og uppg÷tva­i sÚr til sßrrar gremju a­ hann haf­i sÚ­ reikistj÷rnuna sex vikum fyrr, ßn ■ess a­ gera sÚr grein fyrir ■vÝ a­ ■etta vŠri h˙n.  Nafni­ Nept˙nus var tillaga Le Verriers og eftir nokkrar umrŠ­ur var ■a­ nafn vi­teki­.

N˙ hˇfust hatrammar deilur um ■a­ hver Štti a­ teljast finnandinn. Ătti ■a­ a­ vera Adams, sem leysti ˙treikningana fyrstur, Le Verrier sem var­ fyrstur til a­ birta sÝna ˙treikninga, e­a Galle og d┤Arrest sem fyrstir sßu Nept˙nus og voru me­vita­ir um ■a­. Airy var legi­ ß hßlsi fyrir a­ hafa ekki stutt Adams nŠgilega fljˇtt og vel. S˙ gagnrřni leiddi til ■ess a­ hann var ekki lag­ur til hinstu hvÝlu Ý Westminster Abbey eins og fyrirhuga­ haf­i veri­ vegna vÝsindalegra afreka hans.

Deilurnar um finnandann voru varla hljˇ­na­ar ■egar ˇvŠntar upplřsingar litu dagsljˇsi­. BandarÝsku stŠr­frŠ­ingarnir Benjamin Peirce vi­ stj÷rnust÷­ina Ý Harvard og Sears Cook Walker vi­ stj÷rnust÷­ sjˇhersins Ý Washington h÷f­u grafi­ upp eldri athuganir sem sřndu st÷­u Nept˙nusar aftur til ßrsins 1795. Ůß kom Ý ljˇs a­ reikistjarnan haf­i hvorki fylgt reikna­ri braut Adams nÚ Le Verriers. Ůa­ var nßnast fyrir tilviljun a­ spßrnar voru rÚttar ■egar leita­ var.  Leit sem framkvŠmd hef­i veri­ ßratugum fyrr e­a sÝ­ar hef­i tŠpast bori­ ßrangur.

Lengi vel var m÷nnum rß­gßta hvers vegna Adams hef­i ekki birt ni­urst÷­ur sÝnar og hvers vegna Airy hef­i ekki fengi­ fleiri stj÷rnufrŠ­inga til a­ leita. Airy haf­i skili­ eftir sig fj÷lda brÚfa og skjala, en ■Šr heimildir h÷f­u horfi­ ˙r skjalageymslu stj÷rnust÷­varinnar Ý Greenwich einhvern tÝma milli 1960 og 1970. Stj÷rnufrŠ­ingurinn Olin J. Eggen, sem starfa­i vi­ stj÷rnust÷­ina, var gruna­ur um stuldinn, en hann neita­i sta­fastlega. Ůa­ var ekki fyrr en eftir lßt Eggens, ßri­ 1998, a­ pl÷ggin fundust Ý fˇrum hans, ■ß komin til Chile. Ůessi pl÷gg ßsamt ÷­rum v÷rpu­u ljˇsi ß řmislegt sem erfi­leikum gat valdi­ og haft ßhrif ß gang mßla. Ůar mß nefna takm÷rku­ fjßrrß­  Adams, sem ■urfti ÷llum stundum a­ sinna kennslu sÚr til framfŠris og haf­i ■vÝ lÝtinn tÝma til brÚfaskrifta. Fundist hefur brÚf dagsett 13. nˇvember 1865 ■ar sem Adams Štlar a­ svara Airy, en hŠttir Ý mi­jum klÝ­um. BrÚfi­ var aldrei pˇstlagt. SlŠleg vi­br÷g­  Airys hafa hugsanlega stafa­ af ■vÝ a­ kona hans var komin a­ barnsbur­i og fyrri fŠ­ingar h÷f­u reynst erfi­ar mj÷g.
 
A­ lokum er ■ess geti­ Ý grein Trudy Bell a­ stŠr­frŠ­ingurinn Henri PoincarÚ hafi sřnt fram ß ■a­ ßri­ 1892 a­ ˙tiloka­ sÚ a­ reikna braut reikistjarna me­ fullkomnu ÷ryggi ß grundvelli ■yngdarl÷gmßls Newtons. Ůa­ skřri hvers vegna ˙treikningar Adams og Le Verriers voru ekki ˇskeikulir.


Ů.S. 1. ßg˙st 2022.
 

Almanak Hßskˇlans